آزبستوز؛ خطر پنهان در محیط کار

الیاف بسیار ریز آزبست (پنبه نسوز) سال‌ها بی‌صدا در ریه می‌مانند و دهه‌ها بعد به فیبروز ریوی و سرطان منجر می‌شوند. شناخت مواجهه‌های شغلی، کلید پیشگیری است.

آزبست یا پنبه نسوز، مادّه‌ای معدنی با الیاف بسیار ریز و مقاوم بود که سال‌ها در عایق‌کاری، پوشش لوله‌ها، دیگ‌های بخار، کاشی‌ها، ترمز خودروها و حتی برخی مصالح ساختمانی استفاده می‌شد. وقتی مواد حاوی آزبست خرد می‌شوند، الیاف میکروسکوپی وارد هوا و سپس ریه‌ها می‌شوند؛ این الیاف سال‌ها در بافت ریه باقی می‌مانند.

چرا آزبستوز خطرناک است؟

الیاف آزبست در بافت ریه التهاب و زخم پایدار ایجاد می‌کنند که به‌تدریج فیبروز (سخت‌شدگی) بافت ریه را می‌سازد. بافت سخت‌شده مانند دیواری ضخیم اکسیژن را از ریه به خون منتقل نمی‌کند. مهم‌ترین نکته زمانی است: علائم معمولاً ۲۰ تا ۳۰ سال بعد از مواجهه آغاز می‌شوند و به همین دلیل بسیاری از بیماران رابطه بیماری با کار گذشته‌شان را نمی‌دانند.

چه شغل‌هایی در معرض بودند؟

• کارگران معادن و کارخانه‌های آزبست و لنت ترمز
• پیمانکاران عایق‌کاری، لوله‌کشی و جوشکاری صنعتی
• کارگران کشتی‌سازی و کارگاه‌های ترمز خودرو
• نجاران و تخریب‌کاران ساختمان‌های قدیمی
• خانواده‌های کارگران که الیاف از لباس کار به خانه منتقل می‌شده است

علائم و تشخیص

تنگی نفس تدریجی که در فعالیت‌های روزمره پیشرفت می‌کند، سرفه خشک یا با خلط کم، خستگی و در موارد پیشرفته، علامت چماقی شدن ناخن‌ها. تشخیص بر پایه شرح شغلی دقیق، سی‌تی‌اسکن با کیفیت بالا (HRCT)، تست‌های عملکرد ریه و در موارد لازم، بررسی بافت ریه انجام می‌شود. آزبستوز همچنین خطر سرطان ریه و مزوتلیوما (سرطان پوشش ریه) را افزایش می‌دهد.

پیشگیری و مراقبت

امروزه در بسیاری از کشورها استفاده از آزبست ممنوع یا محدود شده است؛ اما ساختمان‌های قدیمی هنوز حاوی آن هستند. هرگز به‌تنهایی اقدام به شکستن، برش یا تخریب مصالح مشکوک به آزبست نکنید و از متخصصان تجهیز‌شده کمک بگیرید. کارگران صنعتی باید از ماسک تنفسی استاندارد، تهویه محیط و معاینات دوره‌ای ریه با اسپیرومتری و تصویربرداری طبق دستور پزشک استفاده کنند.

برای آزبستوز درمان قطعی و برگشت‌ناپذیری وجود ندارد؛ اما ترک دخانیات، واکسیناسیون، اکسیژن‌تراپی در موارد لازم و توان‌بخشی ریوی کیفیت زندگی را به‌طور چشمگیری بهبود می‌بخشد.