هدف درمان آسم، زندگی بدون محدودیت است؛ با داروی منظم، پایش با پیکفلومتر، برنامه اقدام شخصی و پیگیری منظم، حملهها قابل پیشبینی و مهار میشوند.
هدف درمان آسم فقط کاهش موقت علائم نیست؛ هدف این است که فرد بتواند تا حد امکان زندگی فعال و معمول خود را ادامه دهد، خواب آرام داشته باشد، ورزش کند و خطر حملههای شدید را کاهش دهد. کنترل آسم معمولاً به درمان حاوی کورتیکواستروئید استنشاقی، پایش علائم، شناخت محرکها، داشتن برنامه اقدام مکتوب و پیگیری منظم نیاز دارد. آسم بیماری متغیری است و برنامه درمانی ممکن است در طول زمان بر اساس علائم، عملکرد ریه و خطر تشدید تغییر کند.
بر اساس راهنمای جهانی GINA، رسیدن به این وضعیت و حفظ آن، یک برنامه مداوم چهارستونی میخواهد، نه فقط یک نسخه.
آسم کنترلشده یعنی چه؟
در ارزیابی چهار هفته گذشته، آسم معمولاً زمانی کنترلشدهتر محسوب میشود که:
- علائم روزانه بیش از دو روز در هفته وجود نداشته باشد.
- فرد بهدلیل آسم شبها از خواب بیدار نشده باشد.
- فعالیتهای معمول یا ورزش بهدلیل آسم محدود نشده باشد.
- داروی تسکیندهنده برای کنترل علائم، بیش از دو روز در هفته مصرف نشده باشد.
این معیارها برای ارزیابی عمومی کنترل علائم به کار میروند. نوع داروی تسکیندهنده و برنامه درمانی فرد نیز باید در تفسیر دفعات مصرف در نظر گرفته شود.
اگر یک یا چند مورد از این موارد وجود داشته باشد، لازم است کنترل آسم با پزشک بازبینی شود. پیش از افزایش دارو، باید تکنیک استفاده از اسپری، مصرف منظم دارو، تماس با محرکها و بیماریهای همراه نیز بررسی شوند.
چهار ستون کنترل آسم
- داروی کنترلکننده و ضدالتهاب: پایه درمان آسم معمولاً دارویی حاوی کورتیکواستروئید استنشاقی است. این دارو التهاب راههای هوایی را کاهش میدهد و خطر تشدید آسم را کم میکند. بسته به شدت بیماری و میزان کنترل علائم، پزشک ممکن است داروی استنشاقی را بهتنهایی یا همراه با داروهای گشادکننده طولانیاثر تجویز کند. در برخی بیماران نیز درمانهای دیگری مانند داروهای ضدلکوترین، داروهای زیستی یا سایر گزینههای تخصصی مطرح میشوند (بهتنهایی یا در دوزهای بالاتر همراه برونکودیلاتور طولانیاثر و در موارد انتخابی داروهای اضافهشونده). این داروها باید دقیقاً طبق نسخه مصرف شوند. بهترشدن علائم به معنای مناسببودن قطع خودسرانه دارو نیست.
- پایش منظم علائم و و عملکرد ریه: ثبت علائم و در صورت توصیه پزشک، اندازهگیری میزان جریان بازدمی با پیکفلومتر، به شناسایی تغییرات بیماری کمک میکند. پایش میتواند نشان دهد علائم در چه زمانهایی بیشتر میشوند، چه محرکهایی با تشدید علائم ارتباط دارند، آیا درمان فعلی مؤثر است، آیا عملکرد تنفسی در حال کاهش است، یا آیا برنامه درمانی یا اقدام شخصی نیاز به بازبینی دارد. پیکفلومتر جایگزین معاینه و اسپیرومتری نیست. این وسیله باید با روش صحیح و بر اساس برنامهای که پزشک تعیین کرده است استفاده شود.
- مدیریت محرکها: محرکها در افراد مختلف متفاوتاند. ترک دخانیات، کنترل آلرژی و ریفلاکس، واکسن آنفلوانزا سالانه و پنوموکوک، و پرهیز از محرکهای شایع (گرد و غبار، دود سیگار و قلیان، عطر و بوهای تند، گردوغبار و مایت، مواد شوینده یا مواد شیمیایی، عفونتهای تنفسی، کپک و رطوبت، آلودگی هوا، آلرژنهای شغلی، و ورزش در برخی بیماران) مهم است. ترک دخانیات و دوری از دود محیطی اهمیت زیادی دارد. آلرژی بینی، سینوزیت، برگشت اسید معده، چاقی، اضطراب و سایر بیماریهای همراه نیز ممکن است بر کنترل آسم اثر بگذارند و باید در صورت وجود، ارزیابی و درمان شوند. دریافت واکسنهای توصیهشده، از جمله واکسن آنفلوانزا، باید بر اساس شرایط فرد و توصیه پزشک انجام شود. ضرورت و زمان سایر واکسنها، مانند واکسن پنوموکوک، به سن، بیماریهای همراه و دستورالعملهای محلی بستگی دارد.
- برنامه اقدام شخصی: برنامه اقدام آسم یک دستورالعمل مکتوب، دیجیتال یا تصویری است که فرد و پزشک با همکاری یکدیگر تهیه میکنند. این برنامه باید مشخص کند:
- داروهای روزانه کداماند.
- در صورت افزایش علائم چه اقدامی باید انجام شود.
- داروی تسکیندهنده چگونه و طبق چه دستوری مصرف شود.
- چه زمانی باید با پزشک تماس گرفت.
- چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کرد.
- در صورت نیاز، کورتیکواستروئید خوراکی چگونه و طبق چه نسخهای مصرف شود.
برنامه اقدام نباید بر اساس یک الگوی عمومی و بدون تطبیق با داروها و وضعیت فرد اجرا شود.
درمان آسم چگونه تنظیم میشود؟
درمان آسم معمولاً مرحلهای است. پزشک ابتدا شدت علائم، عملکرد ریه، خطر تشدید، بیماریهای همراه، تکنیک اسپری و میزان مصرف منظم دارو را بررسی میکند. سپس درمان را بر اساس پاسخ فرد تنظیم میکند. ممکن است در شرایط زیر درمان نیاز به افزایش یا تغییر داشته باشد:
- علائم مکرر
- بیداری شبانه
- محدودشدن فعالیت
- تشدیدهای مکرر
- مصرف زیاد داروی تسکیندهنده
- کاهش عملکرد ریه
اگر آسم برای مدتی پایدار و کنترلشده باشد، پزشک ممکن است با احتیاط درمان را کاهش دهد. کاهش درمان باید مرحلهای و با پیگیری انجام شود و نباید بهمعنای قطع کامل داروی حاوی کورتیکواستروئید استنشاقی بدون نظر پزشک باشد.

درباره داروی تسکیندهنده
همه بیماران از یک نوع داروی تسکیندهنده استفاده نمیکنند. در برخی برنامههای درمانی، بهویژه در رویکردهای مبتنی بر GINA، داروی ترکیبی حاوی کورتیکواستروئید استنشاقی و فرموتِرول میتواند طبق نسخه هم برای درمان نگهدارنده و هم برای تسکین علائم استفاده شود.
این روش برای همه بیماران و همه اسپریهای ترکیبی مناسب نیست. اسپری حاوی فرموتِرول نباید خودسرانه جایگزین داروی فعلی شود و نباید با هر داروی ترکیبی حاوی برونکودیلاتور طولانیاثر بهعنوان داروی نجات استفاده شود.
بنابراین، نوع اسپری تسکیندهنده، تعداد دفعات مصرف و حداکثر مقدار مجاز باید در برنامه شخصی بیمار نوشته شود.
کنترل آسم در عمل یعنی چه؟
در چهار هفته گذشته، این چهار پرسش را از خود بپرسید:
- آیا علائم آسم در بیش از دو روز هفته وجود داشته است؟
- آیا شبها بهدلیل آسم از خواب بیدار شدهاید؟
- آیا فعالیت روزانه یا ورزش شما بهدلیل آسم محدود شده است؟
- آیا برای تسکین علائم بیش از دو روز در هفته به داروی تسکیندهنده نیاز داشتهاید؟
هر پاسخ مثبت میتواند نشانه کنترل ناکافی علائم باشد. در این شرایط، دارو را خودسرانه افزایش ندهید؛ بلکه درمان، روش استفاده از اسپری، مصرف منظم دارو و عوامل محرک را با پزشک بررسی کنید.
کنترل آسم در عمل یعنی چه؟
در چهار هفته گذشته، علائم روزانه بیشتر از دو روز در هفته وجود نداشته باشد، بیداری شبانه بهدلیل آسم رخ نداده باشد، فعالیتهای معمول محدود نشده باشند و داروی تسکیندهنده برای کنترل علائم بیش از دو روز در هفته مصرف نشده باشد.
پیکفلومتر چیست؟
پیکفلومتر وسیلهای کوچک برای اندازهگیری حداکثر سرعت بازدم است که با اصطلاح PEF یا PEFR شناخته میشود. کاهش پیکفلو میتواند نشانه تنگترشدن راههای هوایی باشد، اما این عدد بهتنهایی تشخیصدهنده حمله آسم نیست. برخی بیماران پیش از بدترشدن محسوس علائم، کاهش پیکفلو را تجربه میکنند؛ برخی دیگر نیز تغییرات علائم را بهتر از عدد پیکفلو احساس میکنند.هر فرد ممکن است یک «بهترین عدد شخصی» داشته باشد. این عدد معمولاً زمانی تعیین میشود که آسم برای مدتی در وضعیت خوبی قرار دارد و اندازهگیریها با روش درست انجام میشوند. پیکفلو باید در کنار علائم و طبق برنامه پزشک تفسیر شود.
روش صحیح اندازهگیری پیکفلو
- در حالت ایستاده یا نشسته صاف قرار بگیرید.
- نشانگر دستگاه را روی صفر یا پایینترین مقدار قرار دهید.
- یک دم عمیق بگیرید.
- دهان را کاملاً دور دهانه دستگاه قرار دهید.
- با بیشترین سرعت و قدرت ممکن بازدم کنید؛ مانند فوتکردن محکم برای خاموشکردن شمع.
- عدد را یادداشت کنید.
- اندازهگیری را دو بار دیگر تکرار کنید.
- بالاترین عددِ تلاشهای قابلقبول را ثبت کنید، نه میانگین سه عدد را.
اگر پزشک پایش روزانه را توصیه کرده باشد، معمولاً اندازهگیری در زمانهای مشخص، مانند صبح پیش از مصرف دارو و شب، انجام میشود. زمان و تعداد اندازهگیری باید مطابق دستور پزشک باشد.
نتایج را در دفتر، جدول یا اپلیکیشن ثبت کنید تا در ویزیت قابل بررسی باشند.
برنامه اقدام شخصی (Action Plan)؛ نقشهٔ راه شما
برنامه اقدام میتواند بر اساس علائم، پیکفلو یا ترکیبی از هر دو تنظیم شود. در بسیاری از الگوها، سه منطقه رنگی وجود دارد؛ اما درصدهای دقیق و اقدامات هر منطقه باید توسط پزشک برای هر فرد تعیین شوند.
- منطقهٔ سبز (۸۰ تا ۱۰۰٪ بهترین عدد): در بسیاری از برنامهها، منطقه سبز حدود ۸۰ تا ۱۰۰ درصد بهترین عدد شخصی را شامل میشود. در این وضعیت معمولاً علائم تحت کنترلاند. اقدام کلی:
- داروهای روزانه را طبق نسخه ادامه دهید.
- از داروهای تسکیندهنده فقط طبق دستور استفاده کنید.
- پایش و ویزیتهای برنامهریزیشده را ادامه دهید.
قرارگرفتن در منطقه سبز به معنای قطع خودسرانه دارو نیست.
- منطقهٔ زرد (۵۰ تا ۸۰٪): منطقه زرد معمولاً نشاندهنده بدترشدن علائم یا کاهش پیکفلو است. در برخی برنامهها حدود ۵۰ تا ۸۰ درصد بهترین عدد شخصی در نظر گرفته میشود، اما این محدوده برای همه افراد یکسان نیست. اقدام کلی:
- طبق دستور نوشتهشده در برنامه اقدام عمل کنید.
- داروی تسکیندهنده را فقط با روش و مقدار مشخصشده مصرف کنید.
- زمان شروع علائم و پاسخ به دارو را ثبت کنید.
- اگر علائم طبق زمان تعیینشده بهتر نشدند یا دوباره برگشتند، با پزشک تماس بگیرید.
افزایش دوز دارو یا شروع کورتیکواستروئید خوراکی باید فقط طبق برنامهای باشد که پزشک از قبل نوشته است.
- منطقهٔ قرمز (زیر ۵۰٪ یا علائم شدید): منطقه قرمز میتواند نشاندهنده تشدید شدید آسم باشد. در بسیاری از برنامهها پیکفلو کمتر از ۵۰ درصد بهترین عدد شخصی بهعنوان یکی از نشانههای خطر در نظر گرفته میشود، اما علائم شدید حتی با عدد بالاتر نیز اهمیت دارند.
اقدام کلی:
- طبق دستور منطقه قرمز در برنامه اقدام عمل کنید.
- برای دریافت کمک فوری با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- اگر علائم شدید هستند، در انتظار بهترشدن خودبهخودی نمانید.
علائمی مانند ناتوانی در صحبتکردن بهدلیل تنگی نفس، کبودی لبها، گیجی، خستگی شدید تنفسی یا بدترشدن سریع وضعیت، نیازمند اقدام فوری هستند.
چطور برنامه اقدام شخصی آسم دریافت کنیم؟
در ویزیت بعدی از پزشک بخواهید برنامه اقدام آسم را بهصورت مکتوب یا دیجیتال برای شما تنظیم کند. برنامه باید با این موارد تکمیل شود:
- نام و مقدار داروهای روزانه
- نام و روش مصرف داروی تسکیندهنده
- بهترین عدد شخصی پیکفلو، در صورت استفاده از پیکفلو
- علائم هشدار اختصاصی شما
- اقدامات منطقه زرد و قرمز
- شماره تماس پزشک یا مرکز درمانی
- زمان مراجعه فوری یا تماس با ۱۱۵
یک نسخه از برنامه را در خانه و نسخهای دیگر را در کیف یا تلفن همراه نگه دارید. اعضای خانواده نیز باید بدانند برنامه کجا قرار دارد و در شرایط اضطراری چگونه از آن استفاده کنند.
پیگیری منظم؛ حلقهٔ گمشدهٔ بیشتر بیماران
آسم بیماری متغیری است. ممکن است درمانی که امروز مناسب است، در آینده به بازبینی نیاز داشته باشد. پس از شروع یا تغییر درمان، معمولاً ارزیابی مجدد طی یک تا سه ماه انجام میشود. پس از پایدارشدن بیماری، فاصله ویزیتها بر اساس کنترل علائم، خطر تشدید، عملکرد ریه، سن و بیماریهای همراه تعیین میشود و ممکن است هر سه تا دوازده ماه باشد. در پیگیریها ممکن است این موارد بررسی شوند:
- علائم روزانه و شبانه
- محدودیت فعالیت
- دفعات مصرف داروی تسکیندهنده
- تعداد تشدیدها و مراجعههای اورژانسی
- تکنیک استفاده از اسپری
- مصرف منظم دارو
- تماس با محرکها
- بیماریهای همراه
- عملکرد ریه با اسپیرومتری یا در صورت مناسببودن، پیکفلو
- برنامه اقدام شخصی
پس از یک حمله آسم نیز باید در اولین فرصت برنامه درمان، عوامل محرک، روش مصرف اسپری و خطر حمله بعدی بازبینی شوند.
در دوران بارداری، پس از تشدید آسم، در صورت بروز بیماری همراه جدید یا وقتی علائم کنترل نیستند، ممکن است به پیگیری نزدیکتر نیاز باشد.
هشدار: اگر علائم آسم در بیش از دو روز هفته تکرار میشوند، شبها بهدلیل آسم بیدار میشوید، فعالیت شما محدود شده است یا بهطور مکرر به داروی تسکیندهنده نیاز دارید، این وضعیت را تحمل نکنید. درمان و روش مصرف دارو باید با پزشک بازبینی شود. داروی حاوی کورتیکواستروئید استنشاقی را بدون مشورت پزشک قطع یا کم نکنید. مصرف نامنظم یا قطع خودسرانه میتواند خطر تشدید آسم را افزایش دهد.
در صورت تنگی نفس شدید، ناتوانی در صحبتکردن، کبودی لبها، گیجی، خستگی شدید تنفسی یا بیاثرشدن داروی تسکیندهنده طبق برنامه اقدام، با ۱۱۵ تماس بگیرید.
جمعبندی: کنترل آسم فقط به داشتن یک نسخه محدود نمیشود. درمان منظم، استفاده صحیح از اسپری، پایش علائم، شناسایی محرکها، برنامه اقدام مکتوب و پیگیری دورهای، اجزای اصلی مراقبت از آسم هستند.
با برنامه درمانی مناسب، بسیاری از افراد مبتلا به آسم میتوانند ورزش کنند، سفر بروند، فعالیتهای روزمره خود را انجام دهند و خواب آرامتری داشته باشند. هدف، استفاده از «قویترین دارو» نیست؛ هدف، رسیدن به بهترین کنترل ممکن با درمان مناسب و کمخطر برای هر فرد است.